Eerst de linker- of eerst de rechtersok?

 Niels Schuddeboom

‘Je ziet de overheid zich terugtrekken, uit de zorg, welzijn, kunst en cultuur, noem maar op. Sabine Uitslag, woordvoerder zorg van het CDA, predikt nu naastenliefde als oplossing voor het zorgvraagstuk. En als je een been breekt, ja, dan kun je best de buurman vragen een paar keer voor je te koken. Maar als je een zwaardere zorgbehoefte hebt, zoals ik, gaat het om een heel andere intensiteit. Dat onderscheid ontbreekt nu vaak in het publieke debat. Wij vinden elkaar nu nog aardig, maar wanneer jij mij elke ochtend moet wassen, dan wijzigt onze relatie drastisch. Het gevaar is dat je tot elkaar veroordeeld raakt. Door professionele zorg of -beter nog zelfgekozen zorg te ontvangen behoud ik mijn autonomie. Het maakt mij minder afhankelijk, dan wanneer ik steeds op mijn netwerk zou moeten leunen. In die rol is een beetje ‘vraagverlegen’ zijn nog niet zo’n gek idee.

Vraagexperts
Ik vind dat er aan de ene kant een bewustzijn moet zijn dat je soms vraagverlegen bent en ook mag zijn. Aan de andere kant moet je de schroom doorbreken. Het leven is net als ondernemen: een zoektocht, waarbij de bekende Wet van Sinterklaas geldt: als je niet duidelijk vraagt wat je wil, krijg je iets anders! Mensen met een intensieve zorgvraag worden snel vraagexperts. Als ik niet vraag, gebeurt er niks! Ik was op een congres en het was etenstijd. De man die ik vroeg mij te helpen had ik ooit eerder gezien, maar nooit gesproken. Nu vroeg ik hem niet alleen pasta voor me te halen, maar ook te helpen met het eten zelf. Als ik dat niet doe, gebeurt er niets en eet ik dus niet.

De grens van vragen
Eigen regie en durven vragen is goed, maar er is ook een grens. Die kom ik tegen in de zorgwoning waar ik woon. Het concept van de organisatie is dat medewerkers helemaal werken op aanwijzing van de cliënt. De organisatie kan in het verlengde daarvan elke willekeurige persoon aannemen, omdat immers zij immers alleen precies moeten uitvoeren wat de cliënt wil. In de praktijk werkt het zo. ’s Ochtends komt iemand mij aankleden, die mij bij álles vraagt hoe ik het wil hebben. ‘Eerst de bovenste kledingstukken, of eerst onder? Helemaal in het begin zelfs: Eerst de linkersok, of eerst de rechtersok?’ Alles moet ik aangeven of vragen, tot het even afspoelen van de gebruikte tandenborstel aan toe. Dat is doorgeslagen en rigide.

Kern van goede zorg is invoelingsvermogen, het vermogen om op gelijke hoogte te komen en te blijven. Dat is een belangrijke kwaliteit die een medewerker moet hebben. Je moet niet alles hoeven vragen. Er moet een balans zijn tussen je autonomie behouden, zelf dingen op te lossen en mensen leren dat vragen o.k. is. Tegelijkertijd moet mensen ook geleerd worden nee te zeggen. Als ik door mijn houding of blik jou het gevoel geef dat je niet onder mijn vraag uit kan, durf je geen nee te zeggen. Je moet de ruimte geven aan de ander. Wanneer je weet dat de ander zich vrij voelt nee te zeggen en dat evenveel waarde heeft als een ja, is iets vragen makkelijker. Maar er is veel ‘denkschaamte’: denken voor een ander en je daar dan voor schamen als het niet blijkt te kloppen.

Asynchrone wederkerigheid
Lilian Linders noemt in haar onderzoek de angst voor afwijzing en de onderschatting van de bereidheid van mensen om een ander te helpen. Mensen denken voor elkaar. Maar je moet het gewoon vragen aan de ander! En die beweging zie ik ook. We zijn nu bij Seats2Meet, een droomplek voor mensen die vraagverlegenheid willen afleren. Je gaat hier zitten werken tussen allemaal verschillende anderen, omdat je waarde aan elkaar kan toevoegen. Het is asynchrone wederkerigheid: je kan iets in een relatie stoppen, je weet niet hoe of wanneer er iets uitkomt, maar je krijgt altijd iets terug. Ik kom hier nu twee jaar en er kwam van alles op mijn pad: een ingang bij een organisatie, het aanscherpen van een verhaal waar ik mee bezig was... Het belangrijkste is dat mensen hun eigen regie hebben in het vragen of niet vragen en wanneer zij dat echt niet zelf kunnen, dat iemand dichtbij in hun netwerk die regie heeft.’

Niels Schuddeboom is zorginnovator en werkt aan meer regie voor zowel cliënten als medewerkers en andere betrokkenen. Tijdens de Alleato-conferentie op 25 oktober over Vraagverlegenheid geeft Niels een workshop Vragen. Volg hem op Twitter: @shakingtree.