Dossier - Eenzaamheid

 
 

Inleiding

Uit onderzoek van onder meer sociologe Anja Machielse is al bekend dat liefst een op de drie Nederlanders met eenzaamheid te maken heeft. Eenzaamheid is een lastig begrip, want wat is eenzaam? In dit webdossier beperken wij ons voorlopig tot ouderen die eenzaamheid en sociaal isolement ervaren. Het Kenniscentrum Ouderen (Vilans) definieert het begrip eenzaamheid als het negatief ervaren verschil tussen de kwaliteit van de relaties die men onderhoudt en de relaties zoals men die voor zichzelf zou wensen. Eenzaamheid is niet gelijk aan sociaal isolement. Men spreekt van sociaal isolement als mensen zich eenzaam voelen en tegelijkertijd een heel klein betekenisvol sociaal netwerk hebben. Sociaal geïsoleerde mensen zijn mensen die eenzaam zijn en nauwelijks contacten hebben met anderen. In de aanpak van eenzaamheid rijzen in de praktijk, bij organisaties, verschillende vragen:
 
  • Welke interventies helpen?
  • Is per groep een verschillende aanpak noodzakelijk?
  • Hoe kunnen organisaties met elkaar samenwerken?
  • Hoe kunnen organisaties burgers betrekken bij het signaleren maar ook aanpakken van eenzaamheid?
 
In dit webdossier verzamelen we gegevens rondom eenzaamheid. Cijfermatige gegevens per gemeente, maar er wordt ook doorgelinkt naar methodieken. We bespreken het landelijk en lokaal beleid op dit onderwerp en verwijzen naar bronnen en fysieke en virtuele netwerken.
 

Feiten en cijfers

De GGD voert periodiek een seniorenonderzoek uit om actuele gegevens te verkrijgen over onder andere de gezondheidssituatie, de zelfredzaamheid en de leefsituatie van 65-plussers in de regio Midden-Nederland. Het laatste onderzoek, een seniorenonderzoek, vond plaats in 2006 . Uit het onderzoek komt naar voren dat 42% van de respondenten in Midden-Nederland zich eenzaam voelt: 36% is matig eenzaam en 6% is ernstig tot zeer ernstig eenzaam. Deze cijfers zijn ongunstiger vergeleken met landelijke percentages. In de afgelopen 5 jaar is het aantal eenzame ouderen in Midden-Nederland toegenomen. Gemeenten waar de hoogste eenzaamheidspercentages voorkomen zijn: Abcoude, De Ronde Venen, Maarssen, Nieuwegein, Veenendaal en Woerden. Hier ligt het percentage rond 46%.
 
Het rapport ‘Senioren in beeld’ heeft per gemeente factsheets opgesteld, met de belangrijkste informatie binnen elke gemeente.
 

Provinciaal beleid

In het provinciale programma Wel Thuis! wordt beoogd om kwetsbare burgers in staat te stellen om zo lang mogelijk thuis te wonen en te participeren naar eigen wens en vermogen. De aanpak eenzaamheid/sociaal isolement sluit aan bij alle aandachtsgebieden binnen Wel Thuis (innovatieve ontwikkelingen, versterken vraagontwikkeling, ondersteunen gemeenten en versterken welzijn). Doelstelling van het provinciaal beleid op het gebied van eenzaamheid is het innoveren van welzijnsbeleid en –diensten, ter voorkoming
en aanpak van sociaal isolement.
 
Op 2 juli 2009 organiseerde de provincie Utrecht, in samenwerking met gemeente Utrecht en gemeente Nieuwegein, een bijeenkomst over Eenzaamheid en Sociaal Isolement. Aanwezig waren gemeenteambtenaren Wonen, Welzijn en Zorg en medewerkers van welzijnsorganisaties. De bijeenkomst gaf inzicht in wie er zich op regionaal niveau bezighoudt met de thema’s eenzaamheid en sociaal isolement en in de verschillende ervaringen die al zijn opgedaan.
Er zijn vanaf juli 2009 enkele ontwikkelingen waarbij gemeenten en welzijnsinstellingen zich aan kunnen sluiten:
  • De gemeenten Nieuwegein en Utrecht willen graag i.s.m. het LESI  de aanpak van sociaal isolement in hun gemeente vorm geven. Zij werken aan een subsidie-aanvraag bij de provincie en roepen andere gemeenten op om zich bij hen aan te sluiten.
  • De gemeente Veenendaal gaat een pilot netwerk signalering eenzaamheid starten en daaruit voortvloeiend onderzoeken hoe de welzijnsactiviteiten vernieuwd kunnen worden. Welzijnsinstellingen kunnen via een klankbordgroep hieraan deelnemen
  • Bij de Hogeschool Utrecht start in december 2009 de Wmo-werkplaats waarbinnen het onderwerp eenzaamheid/sociaal isolement is opgenomen.
 

Gemeentelijk beleid

Een aantal gemeenten heeft het thema eenzaamheid/sociaal isolement als speerpunt in het Wmo beleid of ouderen- en lokaal gezondheidsbeleid opgenomen:
 
  • De gemeente Veenendaal werkt via volksgezondheidsbeleid en ouderenbeleid aan de bestrijding van eenzaamheid periode 2010 – 2013. Via volksgezondheidsbeleid stelt Veenendaal zich ten doel dreigende depressie door eenzaamheid bij ouderen te voorkomen. Daartoe krijgt een werkgroep van uitvoerders gezondheid en welzijnsbeleid, GGD en gemeente opdracht om een signaleringsnetwerk eenzaamheid op te zetten. Via het ouderenbeleid staat o.a. voorlichting en bewustwording eenzaamheid op de agenda. De gemeenteraad heeft najaar 2009 ingestemd met een vierjarig actieplan om preventieve/nieuwe activiteiten te starten. De welzijnsorganisatie zal in samenwerking met diverse partners hieraan verder vorm geven.
  • De gemeente Utrecht ontwikkelt een structuur en methodiek om signalering van (dreigend) sociaal geïsoleerden vorm te geven. Zij willen bewerkstelligen dat burgers en vrijwilligersorganisaties steun krijgen bij het contact leggen met burgers die geïsoleerd zijn of dreigen te raken.
  • In De Bilt zijn vanuit het Wmo innovatieproject MENS de wijkservicecentra Sociale Steunpunten ingericht waar burgers hun zorgen over medeburgers die eenzaam zijn, kunnen melden.
 

Landelijk beleid

Er is geen specifiek landelijk beleid op het thema eenzaamheid. De aanpak van eenzaamheid sluit wel aan bij  Welzijn Nieuwe Stijl waar de nadruk ligt op ‘verbinden’ en ‘activeren’. Om te zorgen voor een stevige basis voor een succesvolle uitvoering van de Wmo voert MOVISIE het project  Professionaliteit Verankerd uit. Dit is een project van een breed samengestelde groep partners uit de sociale sector waarbij de nadruk ligt op het formuleren van kwaliteitskenmerken en het omzetten hiervan in beroepscompetenties, in na- en  bijscholingsprogramma’s en via activiteiten van beroepsverenigingen. Professionaliteit Verankerd is onderdeel van het VWS-programma Beter in Meedoen. Binnen dit kader voert MOVISIE ook de projecten Effectieve Interventies en Vernieuwend Welzijn uit.
 

Virtuele en fysieke netwerken

  • In september 2009 startten 6 regionale Wmo-werkplaatsen in Nederland. Drie jaar lang worden in deze werkplaatsen nieuwe werkvormen voor zorg en welzijn gezocht, ontwikkeld en geëvalueerd. In de werkplaats Utrecht houdt men zich bezig met een vijftal thema’s waaronder ‘van Sociaal Isolement naar Sociale Inclusie: doorbreken van ernstig sociaal isolement’. Klik op de Wmo werkplaats Utrecht voor meer informatie.
  • 50plusnet.nl is een voorbeeld van een ontmoetingsplek op internet voor senioren.
  • Coalitie Erbij bestaat uit een groot aantal maatschappelijke organisaties en maatschappelijk betrokken ondernemingen die zich verenigd hebben in een nationale coalitie om eenzaamheid in Nederland aan te pakken. De activiteiten die voor 2010 gepland staan omvatten: de lancering van een website over eenzaamheid, landelijke kennismakingsbijeenkomsten met gemeenten en Wmo-raden, een nationaal eenzaamheidscongres bestemd voor beleidsmakers en professionals en een landelijke actieweek.
  • In diverse gemeenten is een signaleringsnetwerk actief om signalen van eenzaamheid en isolement op te pakken en in samenwerking een aanpak in te zetten. Daarbij is de samenwerking en afstemming tussen de verschillende betrokken partijen een speerpunt.
 

Methodieken en goede praktijken

Er is de laatste jaren veel onderzoek (1) verricht naar eenzaamheid en literatuur verschenen over oorzaken en mogelijke aanpakken/interventies. De ervaring tot nu toe heeft geleerd dat alleen het goed signaleren en in kaart brengen van eenzaamheid en sociaal isolement activiteiten en projecten ter bestrijding en voorkoming een kans geeft. Teveel projecten worden gestart zonder eerst de problemen in kaart te brengen.
Afhankelijk van (een combinatie van) oorzaken, zal de gewenste aanpak ingezet moeten worden.
 
  • Aankondiging: Op het thema eenzaamheid zal Alleato - in samenwerking met de Wmo-Werkplaats - de problematiek (en aanpak ervan) binnen Utrechtse gemeenten en toepasbare methodieken in beeld brengen. Alleato heeft hierbij een aanvullende taak op de kennisinstituten HU en LESI, deze kennis wordt gedeeld met gemeenten en uitvoerende instellingen.
  • In het Digitaal werkboek Eenzaamheid Ouderen van Vilans worden achtergrondinformatie en praktische handreikingen gegeven om eenzaamheid en sociaal isolement bij ouderen aan te pakken.
  • Op de Projectenbank actief ouder worden van MOVISIE worden 20 projecten beschreven op het gebied van Actief Ouder Worden.
  • Op de Projectenbank Eenzaamheid Ouderen van Vilans worden nog eens 60 projecten beschreven. In deze bank zijn projecten opgenomen ter voorkoming van sociaal isolement bij ouderen, verzameld door het Kenniscentrum Ouderen.
 

Resources

  • In het webdossier van het Kenniscentrum Ouderen van Vilans vindt u links naar literatuur en onderzoek.
  • Gierveld en Fokkema van het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut (NIDI) deden een Effect- en procesevaluatie-onderzoek naar eenzaamheidsinterventies bij ouderen. Lees hier meer over de achtergrond van het onderzoek.
  • het LASA (Longitunal Aging Study Amsterdam) van de VU heeft veel cijfers uit verschillende onderzoeken naar eenzaamheid en ouderen in het algemeen: lasa-vu.nl/research
  • Anja Machielse, werkzaam bij het Landelijk Expertisecentrum Sociale Interventie (LESI) doet sinds 1998 onderzoek naar sociaal isolement. Klik hier voor een overzicht van haar onderzoek.
 
 
[1] Sluyterman van Loo, Hortulanus, Machielse